Racisme en satire lijken minder op elkaar dan je denkt

Racisme en satire lijken minder op elkaar dan je denkt

Net iets meer dan een week geleden stond Mark Zuckerberg, oprichter van Facebook, op een podium uit te leggen wat Facebook zich de aankomende tien jaar mee bezig gaat houden. De toenemende belangstelling die de jaarlijkse F8-conferentie trekt laat goed zien hoe Facebook zijn greep op de maatschappij verstevigt. Menig privacy-activist kreeg een hartaanval door Zuckerbergs onthullingen: Facebook gaat je automatisch taggen in je foto’s en video’s, wil de lucht beheersen met een superdrone, investeert veel aandacht in zelfdenkende computers en denkt arme landen te redden door ze aan te sluiten op Facebooks internet.

Terwijl deze ontwikkelingen onze volledige aandacht verdienen, richten diverse media echter hun pijlen op Facebook over heel iets anders. Facebook verwijderde enkele weken geleden een spotprent van cartoonist Ruben L. Oppenheimer, waarin hij de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan afbeeldt, al seks hebbende met de bekende Twitter-vogel – een satirische reactie op het werk van de Duitse komiek Jan Böhmermann. Böhmermann kwam onlangs in het nieuws door in een gedicht Erdoğan een geitenneuker te noemen. Op 13 april ontving Oppenheimer een e-mail van Facebook waarin het Amerikaanse bedrijf zijn excuses aanbood en uitlegde dat een van hun medewerkers de spotprent had verwijderd, terwijl dit niet de bedoeling was.

Vandaag bevestigde Facebook dat de video waarin columniste Annabel Nanninga in het TV-programma Studio PowNed de Turkse president Erdoğan een ‘geitenneuker met dönerfikken’ noemt, offline blijft.
Media gaan de fout in door ook dit gedicht te bestempelen als satire. Dat is onjuist: satire moet op een grappige manier de spot drijven met iemand of iets (volgens het Prisma-woordenboek). Daarnaast is Facebook door de jaren heen meerdere keren beticht van censuur. Facebook is zeker niet vreemd van censuur: zo verwijderde het bedrijf onlangs foto’s van de lichamen van Aboriginal-vrouwen, terwijl bijvoorbeeld foto’s van Kim Kardashians decolleté welkom zijn op het netwerk. In haar stuk voor The Guardian legt Leigh Alexander uit hoe Facebook hierdoor zijn Westerse normen en waarden opdringt aan minderheden (of andersdenkenden).

Hoe je het ook wendt of keert, hetgeen Nanninga voordraagt in de uitzending van Studio PowNed is nauwelijks satire te noemen en vooral racistisch. Het bespot niet op grappige manier de Turkse president, maar zet een inmiddels bekende racistische term in om aandacht te generen. Daarnaast is het ook geen satire vermomd als botheid: Nanninga komt op voor een onderdrukkende, racistische meerderheid. Het woord geitenneuker laat zich niet vergelijken met klootzak of teringlijer, aangezien het zich niet los kan maken van de historische context. Geitenneuker, of de voorganger van het scheldwoord, schapenneuker, hebben beide een racistische oorsprong. De eerstgenoemde werd gebruikt door Nederlandse soldaten in Nederlands Indië om de inheemse bewoners van de Britse koloniën uit te schelden. Later werd geitenneuker gebruikt om vooral Arabische personen mee uit te schelden. Satirisch? Nee, niet echt. Racistisch? Zonder meer.

Nu is het verwijderen van het fragment uit Studio PowNed misschien niet de ideale oplossing. Want willen we dat een Amerikaans bedrijf dat lak heeft aan privacyrechten en topless Aboriginalvrouwen ongepast vindt, daadwerkelijk laten beslissen over wat we wel en niet mogen zien? Toch is het een stap in de goede richting, Facebook dat zich niet met relatief onbelangrijke dingen als naaktheid bezighoudt, maar in dit geval daadwerkelijk opkomt voor de Turken. Met deze aanpak gooit Facebook echter enkel olie op het vuur. Beter zou zijn als Facebook zich als grootste platform open zou stellen voor input van gebruikers en het gesprek over diversiteit en racisme faciliteert en stimuleert. Het verwijderen van het fragment zorgt enkel voor de polarisatie van de samenleving.

En dit is misschien wel het meest kenmerkende probleem dat hedendaagse techbedrijven hebben: een open discussie over diversiteit, democratie, vrijheid van meningsuiting en racisme laat zich niet leiden vanuit Silicon Valley. Het is belangrijk dat dit soort dialogen tussen burger, bedrijven en overheden op lokaal niveau plaatsvinden. Normen en waarden zijn overal anders en het is daarom belangrijk dat Facebook zich actief inzet voor diversiteit op dit gebied. Zo zou het niet de optie moeten bieden om een nationale vlag in je profielfoto te verwerken, aangezien Facebook ervoor kiest om die functie enkel te gebruiken als een westers land het slachtoffer is van terreur. Daarnaast zou het bedrijf meer kunnen doen voor diversiteit door zelf diverser te worden. Als het bedrijf echt de plek wil worden waar iedereen zich thuis kan voelen, moet het meer doen.

Maar de explosieve situatie is niet enkel te wijten aan het sociale netwerk: de media zorgen ook voor een eenlijnig beeld van de situatie en lijken daardoor enkel op te komen voor de meerderheid, de Westerse cultuur. Zo brengt de NOS het als een feit dat het gedicht van Nanninga satire is en beïnvloedt daarmee de beeldvorming van talloze mensen. In plaats van inzicht bieden in het verschil in die normen en waarden, kiezen sommige media ervoor om juist de normen en waarden van de meerderheid nog eens extra te bevestigen.

Als de oplossing wederzijds begrip is, doen zowel de media als Facebook te weinig. De situatie over censuur en vervolging laat zich dan nog het beste uitleggen door Freek de Jonge, Matthijs van Nieuwkerk en Ali B, die elkaar nauwelijks begrijpen in/tijdens een discussie over Böhmermann in een uitzending van De Wereld Draait Door. De ietwat zure Freek de Jonge – vroeger was alles beter – slaat met één uitspraak de spijker op zijn kop. Als men zowel mag beledigen als zich beledigd mag voelen, dan zullen we aan die paradox samen invulling moeten geven. Maar laten we dan ook gelijk afspreken dat er geen plek voor racisme is, vooral niet onder de noemer vrijheid van meningsuiting.

Reacties