Een Ode aan de Mockumentary

Een Ode aan de Mockumentary

Documentary Now! is een serie mockumentaries (nepdocumentaires) van een klein halfuurtje waarin bestaande, populaire documentaires op de hak worden genomen. Het derde seizoen is de leukste, scherpste televisie die ik het afgelopen jaar zag – al is het niet echt op televisie te zien. De serie wordt vooralsnog alleen uitgezonden op de Amerikaanse zender IFC. In Nederland is het niet op koosjere wijze te verkrijgen, tenzij je geen bezwaar hebt tegen de sujetten die hele afleveringen op YouTube plempen. Dat wij de serie nog niet krijgen is doodzonde, want Doc Now! snijdt onderwerpen aan die ons maar al te bekend zijn.

De huidige populariteit van documentaires is moeilijk te missen. Afgelopen maanden werd het gesprek van de dag meermaals bepaald door een aantal opmerkelijke docu's: de miskende slachtoffers van het misbruik van enorme popsterren in Leaving Neverland en Surviving R. Kelly, de laat-kapitalistische nachtmerrie van de twee Fyre Festival-documentaires, of Abducted in Plain Sight, het ontvoeringsverhaal dat zo ongelooflijk is dat je ‘t nooit zelf had kunnen bedenken. Vorige maand brachten de BBC en David Attenborough hun nieuwe, ongeëvenaarde natuurdocumentaires uit met prangendere klimaatwaarschuwingen dan ooit. Vorige week verscheen ook op Netflix Knock Down The House, over de politieke campagnes van AOC en drie andere Amerikaanse vrouwen tegen het politieke establishment. Inmiddels staat Netflix bol van docu’s en true crime.

De populariteit van docu's is vruchtbare grond voor mockumentaries. Zie Documentary Now!. De serie is gemaakt door Saturday Night Live-veteranen Fred Armisen, Bill Hader en Seth Meyers, samen met filmmakers Rhys Thomas en Alex Buono, die ervoor zorgen dat de serie er zo authentiek en tijdsgetrouw uitziet. Helen Mirren leidt elke aflevering in. Met haar plechtige voorkomen vermomt ze de absurde, satirische serie als een plechtig, journalistiek filminstituut. Als een soort Andere Tijden. Ze probeert ons wijs te maken dat het eerste seizoen eigenlijk het vijftigste is.

Documentary Now! vindt de meest opmerkelijke momenten en de krachtigste emoties die borrelen onder de oppervlakte van wat al spraakmakende documentaires waren, en stelt ze nog verder op de voorgrond. De eerste aflevering van het derde seizoen transformeert Netflix’ al bizarre Wild Wild Country (2018), over een sekte, die in de jaren '70 in de clinch komt te liggen met het kleine stadje in Oregon waar ze hun gemeenschap opbouwen, in 'Batshit Valley', een gelaagde klucht die inzoomt op de paranoia van Amerikaanse veiligheidsdiensten en het Amerikaanse volk na Manson en Jonestown. De sekteleider (gespeeld door Owen Wilson) blijkt een marionet van de FBI te zijn. Het Bureau wil in de jaren ’70 meer te weten komen over hoe sektes werken door er zelf eentje op te richten. Wilson en de verantwoordelijke FBI-agent (Michael Keaton) zuigen de hele boel uit hun duim. Alle mystieke namen blijken simpele bewerkingen van de namen van beroemde honkballers. Het loopt uit de klauwen als Wilsons nummer twee (Necar Zadegan), een op macht beluste zeloot die een kleine oorlog begint tegen de omwonenden.

Het is perfecte parodie. Wat sluimert en wringt in de oorspronkelijke documentaires wordt pijnlijk zichtbaar. Vanaf de derde aflevering gaat Doc Now! een stap verder dan alleen parodie. Dan wordt het je reinste cultuurkritiek.

In ‘Waiting For The Artist’ speelt Cate Blanchett Izabella Barta, een Marina Abramović-type die haar jubileumwerk ‘The Artist is Present’ voorbereidt. Ze heeft alleen nog geen idee wat ze gaat doen, of hoe ze het moet aanpakken. De beelden van Blanchett als gefrustreerde diva, ogenschijnlijk stuurloos, zonder inspiratie en met steeds bombastischere maar onmogelijke ideeën, worden afgewisseld met beelden van haar eerdere werk en haar samenwerking met Fred Armisens Dimo, een variant op Abramovićs partner Ulay en een enorme uitvreter. Talking heads van o.a. Thierry Guetta/Mr. Brainwash onderstrepen ondertussen de waarde en invloed van haar werk. Uiteindelijk komt Barta op het ‘Artist is Present’-idee. Ze zit tussen haar eigen werk, tegenover een lege stoel waarin bezoekers plaatsnemen.

In tegenstelling tot het oorspronkelijke ‘The Artist is Present’, waarbij Ulay plots opdaagt en Abramović tot tranen roert, anticipeert Barta de komst van de vent die jarenlang teerde op haar creativiteit en succes. Ze lokt hem in de val. Hij valt door een luik in een grote zak en wordt prompt tentoongesteld aan alle aanwezigen als, letterlijk en figuurlijk, een enorme lul. Zijn publiekelijke vernedering onderdeel van haar werk. Grijnzend leunt ze achterover in haar stoel. Dimo erkent Barta's zege. Hij klapt mee met het jubelende publiek.

Aanvankelijk lijkt de aflevering een leuke en scherpe verkenning van hoe ongrijpbaar performance kunst soms lijkt, en hoe onzinnig voor iedereen die er niet in thuis is. (In ‘Ein Tag, Ein Frankfurter’ eet ze een jaar lang één broodje worst per dag, de hele dag lang.) Het is dezelfde soort parodie als de twee voorgaande afleveringen. Maar de introductie van Dimo, en zijn uiteindelijke afgang, roepen de vragen op over gender en machtsverhoudingen in de kunsten die na afloop van het oorspronkelijke 'The Artist Is Present' wellicht zijn blijven hangen. Seth Meyers, die de aflevering schreef, geeft dit keer in ieder geval een vrouw het laatste woord.

Ook de volgende aflevering, ‘Searching For Mr. Larson’, gaat verder waar het bronmateriaal ophoudt. Het parodieert de zoektocht van filmmaker Joel Schroeder, in Dear Mr. Watterson (2013), naar de op zijn privacy gestelde, gepensioneerde schrijver van Calvin and Hobbes. Armisen speelt een amateur-documentairemaker die zichzelf constant het middelpunt van zijn eigen film maakt. Uiteindelijk vertelt hij meer over zijn droom om de film te maken, het succes van zijn crowdfunding, de luxe hotels en spullen die hij ervan betaalt, en zijn ingebeelde relatie met de auteur van zijn favoriete strip, dan dat-ie daadwerkelijk met nieuwe informatie aan komt zetten. Zijn onvermogen om daadwerkelijk in de buurt van de auteur te komen maskeert hij met interviews van gekrenkte complotdenkers en willekeurige voorbijgangers. Zijn huwelijk met de moeder van zijn kinderen spat uiteen, nadat hij ze zonder waarschuwing alleen en ziek achterlaat.

Het is de onvermijdelijke keerzijde van nieuwe technologieën die het maken van documentaires toegankelijker maken dan ooit. In een tijd waarin fan-zijn een steeds belangrijker onderdeel uitmaakt van je zelfbeeld en de afstand tussen auteur en liefhebber steeds kleiner wordt, voelen een hoop mensen alsof ze aanspraak hebben op auteurs, hun werk, of de gemeenschap die eromheen ontstaat. De meedogenloosheid waarmee schrijvers Bill Hader en Duffy Boudreau het narcisme van de obsessieve stripfan botvieren laat geen twijfel bestaan over hoe zij tegenover deze fans en hun films staan.

Door dit soort momenten verandert Doc Now! van parodie in satire. Daardoor is het de perfecte metgezel van de invloedrijke documentaires die het aan de tand voelt. Documentaires leggen complexe of onderbelichte kwesties in de samenleving bloot op een unieke, toegankelijke manier. Ze beginnen een gesprek, maar geven nooit antwoord op de vragen die ze openlaten, of de gevoelens die ze oproepen en onbevredigd achterlaten. Uiteindelijk zijn het films, al zijn het films die een tastbare indruk willen achterlaten in hun leefwereld.

De mockumentary is een zeldzaam weerwoord op de dialoog die documentaires aftrappen, omdat het dat doet volgens de regels van de documentaire zelf. Het geeft vaste vorm aan de indruk die de oorspronkelijke documentaire achterlaat, en de twijfels en onbevredigde gevoelens die overblijven. De humor is niet alleen een middel van kritiek, maar maakt het ook nog eens toegankelijk. De mockumentary is een onmisbare vorm van gemeenschappelijke nazit en nazorg. Het is haast troostend, verzekerend dat je niet de enige bent die op een bepaalde manier getroffen bent door wat je zag. Zoals het cultuurkritiek betaamt, biedt het perspectief. Als de documentaire in populariteit toeneemt, kan de mockumentary onmogelijk achterblijven.

En zoals de meeste vormen van cultuurkritiek is het een werk van liefde, die de waardering voor het oorspronkelijke werk tentoonstelt, scherp stelt en uitdiept. Geen andere kunst- of kritiekvorm viert zo specifiek de schoonheid en invloed van de documentaire, en kan het vervolgens zo vrijelijk ontleden. Documentary Now! is daar een prachtvoorbeeld van. Moge het snel legaler te zien zijn in Nederland.

Over Pim van den Berg

Geen spatiefouten, maar verder ook niks.

Utrecht https://twitter.com/bvdpim

Reacties